Zabezpieczenia fizyczne polskich banknotów – jak rozpoznać oryginał?
Autentyczność polskiego banknotu można wstępnie sprawdzić bez specjalistycznego sprzętu. Wystarczy metoda czterech kroków: dotknij, popatrz, przechyl i sprawdź. Najważniejsze są wypukłości stalorytu, znak wodny, nitka zabezpieczająca oraz elementy zmieniające wygląd pod różnym kątem.
Jak sprawdzić banknot w czterech krokach?
Przy szybkiej kontroli nie ograniczaj się do jednego szczegółu. Fałszerz może próbować odtworzyć pojedynczy element, ale zgodność kilku zabezpieczeń jest znacznie trudniejsza do podrobienia. Poniższe przykłady dotyczą przede wszystkim zmodernizowanej serii banknotów.
- Dotknij – przesuń palcami po portrecie władcy, oznaczeniu nominału, nazwie emitenta i oznaczeniu dla osób niewidomych. Druk stalorytniczy tworzy wyczuwalną wypukłość. Banknot nie powinien być całkowicie gładki w tych miejscach.
- Popatrz pod światło – sprawdź znak wodny z portretem władcy i cyfrowym oznaczeniem nominału. W papierze powinna być też widoczna pionowa, ciemna nitka zabezpieczająca z oznaczeniem nominału i skrótem „zł”.
- Przechyl – zmień kąt patrzenia na elementy optycznie zmienne. W zależności od nominału zobaczysz zmianę koloru, naprzemienne pojawianie się jasnych i ciemnych cyfr albo inny obraz ukryty w banknocie.
- Sprawdź dokładniej – jeśli masz lupę, obejrzyj mikrodruki na obu stronach banknotu. Lampka UV może ujawnić dodatkowe elementy graficzne, ale jej brak nie uniemożliwia podstawowej kontroli.
Efekt kątowy wymaga prawidłowego ustawienia banknotu. Unieś go na wysokość wzroku i trzymaj płasko, równolegle do podłoża. Następnie obróć banknot o 90 stopni w lewo albo w prawo. Dopiero wtedy obserwuj zmianę obrazu lub koloru. Oglądanie pod przypadkowym kątem może sprawić, że zabezpieczenie będzie słabo widoczne.
Jak działają najważniejsze zabezpieczenia?
Staloryt – zabezpieczenie wyczuwalne pod palcami
Staloryt to technika druku, która nadaje wybranym elementom banknotu wyraźną wypukłość. Sprawdź ją na portrecie, cyfrowej wartości nominału, nazwie „Narodowy Bank Polski” oraz oznaczeniu dla osób niewidomych w lewej dolnej części banknotu. To jeden z najszybszych sposobów kontroli w punkcie sprzedaży, ponieważ nie wymaga światła ani dodatkowych narzędzi.
Znak wodny i nitka zabezpieczająca
Po uniesieniu banknotu pod światło znak wodny powinien tworzyć obraz portretu władcy i oznaczenia nominału. Nie jest on nadrukiem ani tłoczeniem, lecz wynika ze zróżnicowanej gęstości papieru. W tym samym położeniu powinna być widoczna nitka zabezpieczająca, czyli pionowa ciemna linia z powtarzającymi się oznaczeniami.
Efekt kątowy i elementy optycznie zmienne
Efekt kątowy znajduje się w prawym dolnym rogu przedniej strony każdego nominału. Po obróceniu banknotu pojawiają się naprzemiennie jasne i ciemne oznaczenia. Inne elementy optyczne zmieniają kolor, na przykład z zielonego na niebieski albo ze złotego na zielony. Reakcja zależy od nominału, dlatego banknot najlepiej porównywać z opisem właściwym dla jego wartości.
Zabezpieczenia poszczególnych nominałów
Tabela przedstawia przykłady charakterystyczne dla zmodernizowanej serii banknotów. Starsze banknoty mogą wyglądać podobnie, ale nie muszą mieć wszystkich później wprowadzonych elementów, w tym cyfrowego oznaczenia nominału w znaku wodnym.
| Nominał | Farba zmienna lub opalizująca | Efekt kątowy |
|---|---|---|
| 10 zł | Turkusowy opalizujący pas na odwrotnej stronie | Jasne lub ciemne cyfry „10” |
| 20 zł | Liliowy opalizujący pas na odwrotnej stronie | Jasne lub ciemne cyfry „20” |
| 50 zł | Stylizowana litera K zmienia kolor z zielonego na niebieski | Korona albo cyfry nominału |
| 100 zł | Rozeta zmienia kolor ze złotego na zielony | Korona albo cyfry nominału |
| 200 zł | Tarcza herbowa przechodzi ze złotego w zielony, a ornament na odwrocie jest złoty i opalizujący | Zmieniające się oznaczenia w zależności od kąta |
| 500 zł | Szyszak husarski zmienia kolor z zielonego na niebieski, ornament na odwrocie jest złoty i opalizujący | Jasne lub ciemne cyfry „500” oraz zmiana pól szachownicy |
Polskie banknoty obiegowe pochodzą z serii „Władcy polscy”. Banknoty zostały zmodernizowane etapami, dlatego w obrocie mogą znajdować się zarówno egzemplarze starsze, jak i zmodernizowane. Zmodernizowana wersja nominału 200 zł trafiła do obiegu później niż pozostałe podstawowe nominały, a banknot 500 zł został wprowadzony jako nowy nominał. Różnica w wyglądzie nie oznacza sama w sobie fałszerstwa, ale przy ocenie trzeba brać pod uwagę serię i stan banknotu.
Co zrobić, gdy banknot budzi wątpliwości?
Nie próbuj płacić nim ponownie i nie przekazuj go kolejnej osobie. Jeżeli banknot otrzymałeś w sklepie lub od innej osoby, nie wchodź w spór ani nie podejmuj samodzielnych działań wobec przekazującego. Odłóż banknot i udaj się do najbliższego banku z prośbą o sprawdzenie autentyczności.
Bank może przekazać sprawę do dalszej oceny zgodnie z obowiązującą procedurą. W razie uzasadnionego podejrzenia fałszerstwa należy współpracować z bankiem i właściwymi organami, a nie próbować wprowadzać banknotu do obiegu. Dodatkowe, aktualne informacje o zabezpieczeniach publikuje Narodowy Bank Polski, emitent polskich banknotów. Ich produkcją zajmuje się Polska Wytwórnia Papierów Wartościowych.
