Mechanizm przewalutowania kredytu – jak działa i kiedy warto?

Mechanizm przewalutowania kredytu polegał na tym, że zobowiązanie początkowo indeksowane do waluty obcej po określonym czasie, najczęściej po 24 miesiącach, automatycznie przechodziło na złote polskie i było dalej oprocentowane według stawki WIBOR. Taka zmiana nie wymagała podpisania aneksu i nie usuwała ewentualnych wad prawnych umowy. Jeżeli w jej pierwotnej, walutowej fazie znajdowały się klauzule abuzywne, kredyt może być oceniany jako nieważny od początku, mimo późniejszego przewalutowania.

Czym jest automatyczne przewalutowanie kredytu?

Niektóre umowy hipoteczne oferowane przez Getin Noble Bank S.A. łączyły cechy kredytu indeksowanego do waluty obcej i kredytu złotowego. W pierwszym okresie saldo oraz raty były powiązane z kursem, na przykład euro albo franka szwajcarskiego. Umowa przewidywała jednak, że po upływie oznaczonego czasu kredyt zostanie automatycznie przeliczony na złote.

W praktyce po 24 miesiącach od zawarcia umowy zobowiązanie miało być dalej wykonywane jako kredyt złotowy, a jego oprocentowanie miało opierać się na stawce WIBOR. Do zmiany dochodziło na podstawie samej treści umowy, bez konieczności zawierania dodatkowego aneksu. Był to więc kredyt hybrydowy, a nie typowy kredyt walutowy wykonywany w tej samej formule przez cały okres spłaty.

Dla kredytobiorcy taki mechanizm mógł wyglądać jak ograniczenie ryzyka kursowego. Nie oznaczał jednak, że ryzyko nie występowało w początkowej fazie. Znaczenie miały wtedy między innymi zasady ustalania salda w walucie obcej, sposób stosowania kursów banku oraz informacje przekazane konsumentowi przed podpisaniem umowy.

Typowe cechy takich umów można ująć następująco:

• Automatyzm – zmiana waluty następowała zgodnie z umową, bez odrębnego oświadczenia kredytobiorcy.
• Faza walutowa – początkowo saldo kredytu było powiązane z kursem wskazanej waluty obcej.
• Przejście na PLN – po określonym czasie zobowiązanie było rozliczane w złotych polskich.
• Zmiana oprocentowania – po przewalutowaniu stosowano oprocentowanie oparte na stawce WIBOR.

Czy automatyczne przewalutowanie naprawia wadliwą umowę?

Nie. Automatyczne przewalutowanie jest elementem pierwotnej konstrukcji umowy, a nie późniejszym uzdrowieniem jej wad. Ocenie podlegają postanowienia obowiązujące od chwili zawarcia kontraktu, w tym klauzule określające sposób przeliczenia kwoty kredytu i salda zadłużenia.

Klauzula abuzywna to postanowienie, które nie zostało indywidualnie uzgodnione z konsumentem, kształtuje jego prawa i obowiązki sprzecznie z dobrymi obyczajami oraz rażąco narusza jego interesy. W umowach indeksowanych problem może dotyczyć między innymi odwołania do tabel kursowych banku bez wskazania obiektywnych i weryfikowalnych zasad ustalania kursu.

Jeżeli po usunięciu takiego postanowienia nie da się ustalić początkowego salda kredytu w euro lub frankach, umowa może stać się niewykonalna. W takim przypadku późniejsze przejście na PLN nie cofa skutków wady istniejącej już przy zawarciu umowy. Istotne jest to, że analiza nie ogranicza się do tego, jak długo kredyt był faktycznie rozliczany w walucie obcej.

W świetle linii orzeczniczej Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej dotyczącej Dyrektywy 93/13, a także orzecznictwa Sądu Najwyższego, sąd nie powinien samodzielnie zastępować nieuczciwego postanowienia innym mechanizmem tylko po to, aby utrzymać umowę. Znaczenie może mieć również brak jasnej informacji o skali ryzyka kursowego. Sam fakt wpisania do umowy automatycznego przewalutowania nie dowodzi, że konsument otrzymał pełną i zrozumiałą informację o możliwych zmianach salda oraz rat.

W sporze bank może twierdzić, że:

• większość okresu spłaty przypadała na fazę złotową,
• automatyczne przewalutowanie ograniczało dalsze ryzyko kursowe,
• kredytobiorca znał ryzyko walutowe, skoro zaakceptował taką konstrukcję umowy.

Takie argumenty nie przesądzają jednak o wyniku sprawy. Sąd powinien zbadać treść konkretnych postanowień, sposób przedstawienia produktu, zasady wyliczenia salda oraz skutki usunięcia klauzul niedozwolonych. Przewalutowanie nie usuwa automatycznie abuzywności zapisów obowiązujących w początkowej fazie umowy.

Kredyt walutowy a kredyt hybrydowy

Różnica konstrukcyjna nie oznacza więc automatycznie różnicy w ocenie prawnej. Umowa hybrydowa może zawierać podobne klauzule przeliczeniowe jak standardowy kredyt indeksowany. Dodatkowym elementem analizy są postanowienia dotyczące momentu przewalutowania, zastosowanego kursu i sposobu ustalenia oprocentowania po zmianie waluty.

Jak ocenić umowę pod kątem roszczeń?

Analiza powinna obejmować nie tylko aktualną wysokość raty. Ważne jest odtworzenie całej konstrukcji zobowiązania od dnia zawarcia umowy. W szczególności trzeba ustalić, czy umowa była indeksowana, jakie kursy stosowano, jak określono początkowe saldo oraz czy przewalutowanie następowało bez aneksu.

Weryfikacja zwykle przebiega w kilku etapach:

1. Zebranie dokumentów – umowy, regulaminu, załączników, harmonogramów, aneksów oraz historii spłat.
2. Analiza klauzul – sprawdzenie postanowień dotyczących indeksacji, tabel kursowych, ustalenia salda i automatycznego przewalutowania.
3. Ocena skutków prawnych – ustalenie, czy po usunięciu wadliwych zapisów umowa może być dalej wykonywana, czy też podstawą roszczenia jest nieważność całej umowy.
4. Ustalenie właściwego pozwanego – sprawdzenie, czy sprawa dotyczy Getin Noble Banku S.A. w upadłości, czy portfela przejętego przez VeloBank S.A.
5. Dobór roszczeń – rozważenie roszczenia o ustalenie nieważności, roszczenia o zapłatę albo obu tych żądań, zależnie od stanu umowy i sytuacji banku.

Znaczenie ma także to, czy kredyt nadal jest spłacany. W przypadku trwającej umowy możliwe jest rozważenie roszczenia niepieniężnego o ustalenie nieważności stosunku prawnego. Roszczenie takie nie jest tym samym co żądanie zwrotu określonej kwoty. Przy upadłości banku ta różnica może mieć zasadnicze znaczenie dla sytuacji procesowej kredytobiorcy.

W sprawach dotyczących Getin Noble Banku S.A. dochodzenie roszczenia pieniężnego może być utrudnione przez sytuację upadłościową banku, zwłaszcza gdy kredyt został już w całości spłacony. Wtedy nawet uzyskanie korzystnego rozstrzygnięcia nie musi oznaczać szybkiego odzyskania nadpłaconych środków z masy upadłości.

Odmiennie może wyglądać sytuacja kredytów ujętych w portfelu VeloBanku S.A. W zakresie, w jakim VeloBank jest podmiotem właściwym po przejęciu określonych zobowiązań, trzeba osobno zbadać jego legitymację bierną, czyli możliwość pozwania go w konkretnej sprawie. Nie można jednak zakładać jej wyłącznie na podstawie nazwy banku ani samego faktu, że kredyt był pierwotnie zawarty z Getin Noble Bankiem.

Wskazówka prawna: w sprawach przeciwko VeloBankowi kredytobiorca może rozważyć wniosek o zabezpieczenie roszczenia, na przykład przez czasowe wstrzymanie obowiązku spłaty rat. Sąd bada wtedy między innymi uprawdopodobnienie roszczenia oraz interes prawny w udzieleniu zabezpieczenia na podstawie art. 730 i 730¹ k.p.c. Zabezpieczenie nie jest automatyczne i zależy od okoliczności konkretnej sprawy.

Wniosek o ustalenie nieważności oraz żądanie zapłaty mają inny charakter. Pierwsze jest roszczeniem niepieniężnym i zmierza do rozstrzygnięcia, że umowa nie wiąże stron. Drugie dotyczy zwrotu określonych kwot i podlega dodatkowej ocenie między innymi pod kątem rozliczeń, przedawnienia oraz sytuacji majątkowej pozwanego banku.

Mechanizm przewalutowania kredytu nie powinien być więc traktowany jako dowód, że umowa została naprawiona. O jej statusie decydują treść pierwotnych postanowień, sposób poinformowania o ryzyku, możliwość wykonywania umowy po usunięciu klauzul abuzywnych oraz właściwe roszczenia procesowe. W przypadku umów Getin Noble Banku dodatkowe znaczenie ma ustalenie, czy sprawa dotyczy masy upadłości, czy portfela obsługiwanego przez VeloBank S.A.

Artykuł ma charakter informacyjny i nie zastępuje indywidualnej analizy umowy, dokumentów kredytowych oraz sytuacji procesowej kredytobiorcy. Nie stanowi porady prawnej ani gwarancji określonego wyniku postępowania.